CoBlue | Parques eólicos mariños

Descrición breve da acción

CoBlue foi unha acción de investigación e innovación responsable e aberta (ORRI) para explorar como se podería desenvolver a eólica mariña en Galicia dun xeito xusto, transparente e ambientalmente responsable. Organizouna en 2025 o equipo CoBlue da Universidade de Vigo e da Universidade do Porto no marco do proxecto Horizon Europe REINFORCING, e forma parte de TIAS lab, o living lab de participación pública da Universidade de Vigo.

O núcleo da acción foi un foro multiactor celebrado no edificio Redeiras da Universidade de Vigo, no centro de Vigo. Reuniu 36 persoas de 29 entidades en dúas sesións presenciais, o 6 e o 13 de xuño de 2025, e nunha sesión en liña, o 20 de xuño de 2025. Antes das sesións, cada persoa participante recibiu un convite para unha entrevista individual.

As persoas participantes procedían da administración pública, da industria, da academia e a investigación e da sociedade civil e as organizacións comunitarias. Seis dimensións da ORRI deron a todo o proceso un marco común: a participación, a inclusividade, a anticipación, a capacidade de resposta, a reflexividade, e a transparencia e a ciencia aberta.

Ao longo das tres sesións, as persoas participantes compartiron os seus medos e esperanzas sobre a eólica mariña, priorizaron oito problemas clave e cocrearon solucións, catro das cales se desenvolveron en profundidade. O foro deu lugar a 13 recomendacións políticas, que despois revisaron e validaron oito entidades, ademais dunha guía metodolóxica e dunhas pautas de inclusividade.

Contexto e obxectivos

A enerxía eólica mariña é hoxe un elemento clave das estratexias europeas e españolas de descarbonización. En 2025 España aínda non tiña parques eólicos mariños comerciais, aínda que xa se estaban a preparar varias zonas, entre elas a costa de Galicia. O Plan de Ordenación do Espazo Marítimo (POEM) da demarcación noratlántica, aprobado polo Real decreto 150/2023, do 28 de febreiro, define as zonas de alto potencial para a eólica mariña fronte á costa galega.

A rexión ten ventos fortes e unha importante economía pesqueira e marítima, e o mar é central para as economías, as culturas e os ecosistemas locais. Por iso as decisións sobre a eólica mariña son especialmente delicadas para as comunidades locais e para o medio ambiente.

No marco de REINFORCING, o equipo CoBlue puxo en marcha unha acción ORRI. A ORRI é un enfoque da investigación e a innovación que procura ser aberto, ético, xusto e ambientalmente responsable, e en CoBlue os seus principios aplicáronse á pregunta de como se debería planificar e xestionar a eólica mariña en Galicia.

CoBlue escolleu un enfoque sinxelo e práctico baseado en seis dimensións: participación, inclusividade, anticipación, capacidade de resposta, reflexividade, e transparencia e ciencia aberta. Xuntas, axudaron as persoas participantes a mirar a eólica mariña desde ángulos diferentes, desde quen participa e que voces se escoitan ata que impactos se teñen en conta e ata que punto é aberta a información.

O principal obxectivo do foro foi acordar accións concretas para orientar as decisións futuras sobre a eólica mariña en Galicia, como medidas específicas, acordos formais ou novas formas de traballo entre institucións e actores sociais. Todas as propostas tiñan que axudar a garantir que a eólica mariña se desenvolva de acordo coa ORRI, é dicir, de forma ética, xusta, sostible e aberta coas persoas ás que afecta. Un segundo obxectivo foi desenvolver e probar unha metodoloxía que outras organizacións poidan reutilizar.

Entidades organizadoras, colaboradoras e financiadoras

A acción estivo liderada polo Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo, xunto co Centro de Investigação do Território, Transportes e Ambiente (CITTA) da Universidade do Porto. O Post-Growth Innovation Lab deseñou e dirixiu o foro, e o CITTA observou o proceso.

Os dous centros elaboraron conxuntamente a guía metodolóxica e as pautas de inclusividade, e coordinaron o informe de políticas coas trece recomendacións. CoBlue forma parte de TIAS lab, o living lab de participación pública da Universidade de Vigo, e as sesións presenciais celebráronse nun edificio universitario, o edificio Redeiras da Universidade de Vigo.

O foro financiouse co proxecto europeo REINFORCING, do programa Horizon Europe, a través da subvención REINFORCING-I2_10, financiada pola Unión Europea. Algunhas persoas autoras dos informes agradecen ademais o apoio dos programas posdoutoral e predoutoral da Xunta de Galicia, este último cofinanciado pola Unión Europea no marco do programa FSE+ Galicia 2021-2027, e do Programa predoutoral da Universidade de Vigo.

Despois do foro, organismos públicos e entidades expertas tamén contribuíron ao proceso. Oito entidades, entre elas administracións públicas, unha empresa pública tecnolóxica, unha fundación de investigación e a Universidade de Vigo, revisaron e validaron as recomendacións.

Captación e selección de participantes

O equipo elaborou un mapa das organizacións implicadas na eólica mariña en Galicia ou afectadas por ela e convidounas por correo electrónico e despois por teléfono. Prestou especial atención aos colectivos ecoloxistas, ás comunidades pesqueiras e costeiras e á mocidade, que adoitan estar infrarrepresentados nestes debates.

En total participaron 36 persoas de 29 entidades. Por tipo de entidade, o 15 % procedía da administración pública, o 22 % da industria, o 22 % da academia e a investigación e o 41 % da sociedade civil e das organizacións comunitarias. Entre elas estiveron o Concello de Baiona, o Concello de Bueu, o Concello de Nigrán e o Concello de Tomiño, o MITECO, a GAIN, a Autoridade Portuaria de Vigo, centros como o IEO e o IIM-CSIC, colectivos como ADEGA, Amigas da Terra e Greenpeace, o GALP Ría de Pontevedra, o GALP Ría de Vigo-A Guarda e unha representación da adolescencia.

Antes das sesións colectivas, cada persoa participante recibiu un convite para unha entrevista individual. As entrevistas axudaron o equipo a comprender a diversidade de persoas do foro e as súas necesidades específicas, a aprender do seu coñecemento sobre a eólica mariña e a construír unha relación máis próxima e de confianza que favorecese unha participación activa. Foron semiestruturadas, duraron entre 30 e 60 minutos e fixéronse en liña.

Segundo as pautas de inclusividade, estas entrevistas axudaron o equipo a coñecer as necesidades das persoas participantes, e durante as sesións os grupos pequenos, as achegas por escrito e a votación con adhesivos axudaron a equilibrar as voces. Na sesión 2, unha dinámica por parellas serviu para reconectar o grupo e incluír as persoas que non asistiran á primeira sesión, e a participación mantívose nas tres sesións sen incentivos económicos.

Métodos e ferramentas

O foro deseñouse arredor de tres principios: activo e participativo, inclusivo e equilibrado, e sinxelo e fácil de seguir. Evitáronse as longas conferencias de especialistas, as actividades explicáronse paso a paso cunha linguaxe clara e materiais visuais, e ao comezo de cada sesión compartíronse dez normas básicas, como o respecto, a escoita activa, o espazo seguro, o enfoque construtivo e o equilibrio entre as voces.

As sesións presenciais desenvolvéronse de 9:30 a 15:00 nun espazo diáfano dividido nunha zona de traballo e nunha zona para o café e a comida. O equipo combinou tres papeis: as persoas facilitadoras guiaban as actividades, as observadoras seguían a dinámica dos grupos e as relatoras rexistraban as ideas e os desacordos.

A sesión 1, o 6 de xuño de 2025, traballou os medos, as esperanzas e os principios. As persoas participantes escribiron medos e desexos sobre a natureza e a sociedade en notas adhesivas e votáronos con adhesivos, coñeceron as seis dimensións da ORRI en seis recunchos da sala con cartas Dixit e un exercicio de speed dating, e escribiron medos e desexos sobre a eólica mariña para cada dimensión.

A sesión 2, o 13 de xuño de 2025, pasou dos problemas ás solucións. En pequenos grupos montouse un crebacabezas do proceso de implementación da eólica mariña, valorouse cada dimensión da ORRI coas cores dun semáforo e identificáronse problemas, que unha votación agrupou en oito problemas clave. Despois cocreáronse solucións, escolléronse as catro con máis apoio e os grupos rotaron entre mesas para definir como levalas á práctica.

A sesión 3, en liña o 20 de xuño de 2025 de 10:00 a 12:00, validou os resultados. O informe preliminar de resultados enviouse tres días antes, e as persoas participantes comentárono nun taboleiro de Padlet organizado por dimensións da ORRI e áreas temáticas, seguido dun debate colectivo que tratou tamén a metodoloxía.

A acción cumpriu os requisitos do Comité de Ética para a Investigación con Seres Humanos e Medio Ambiente (CEISHMA) da Universidade de Vigo, o RXPD e a Lei orgánica 3/2018. A participación foi voluntaria, cada persoa asinou un formulario de consentimento informado, as entrevistas só se gravaron con autorización e anonimizáronse, e os resultados difúndense de forma agregada ou anonimizada.

Resultados

A visión compartida no foro foi que o debate social sobre a eólica mariña en Galicia segue a ser insuficiente, que as decisións se perciben como impostas e que os beneficios se concentran en poucos actores. As persoas participantes identificaron problemas estruturais como a falta de participación cidadá, as debilidades da avaliación ambiental, os conflitos con actividades tradicionais como a pesca e a saída dos beneficios económicos fóra do territorio. O foro mostrou tamén que os principios da ORRI dependen uns dos outros: a transparencia require inclusividade, e a participación depende dun acceso xusto á información.

A partir dos problemas e das solucións cocreados no foro, o equipo redactou 13 recomendacións políticas dirixidas ás administracións públicas e ordenadas segundo cinco etapas da implementación: plan estratéxico, preparativos, I+D+i, implementación e seguimento. Propoñen un plan enerxético e unha estratexia azul para Galicia, a coordinación interadministrativa e a participación continua no Plan de Ordenación do Espazo Marítimo (POEM), a divulgación sobre o POEM e a biodiversidade mariña, a participación pública na avaliación ambiental estratéxica e a centralización da información ambiental no visor InfoMAR.

Tamén piden que os resultados das asembleas participativas e inclusivas cheguen aos órganos de decisión, que as empresas promotoras creen Living Labs para o diálogo social, que o seguimento do medio mariño inclúa estudos de ruído, biodiversidade e condicións meteoceanográficas, e que se promovan un marco de colaboración público-privada e a cultura enerxética. As últimas buscan unha avaliación de impacto ambiental mariño independente e rigorosa, un imposto ou mecanismo obrigatorio que garanta o correcto desmantelamento e un modelo enerxético máis xusto, descentralizado e participativo mediante comunidades enerxéticas locais.

O foro identificou ademais os temas mínimos que debe abordar calquera estudo sobre o impacto da eólica mariña, nas categorías de medio ambiente, socioeconomía, tecnoloxía e transición ecolóxica. A súa conclusión resumiuse nunha frase: «Se a eólica mariña ten que chegar, non pode facelo a calquera prezo».

Os resultados publicáronse nun informe de políticas, Eólica mariña en Galicia segundo os principios da ORRI, xunto cunha guía metodolóxica e unhas pautas de inclusividade que analizan o proceso desde o punto de vista da inclusividade e a diversidade.

Impactos

O foro funcionou como estaba previsto. As persoas participantes implicáronse activamente nas actividades, no marco da ORRI e entre elas, e a participación mantívose alta nas tres sesións, incluída a sesión en liña. Moitas persoas asistiron a todas aínda que non había incentivos económicos, o que suxire que o foro xerou unha sensación de relevancia, confianza e propósito compartido.

O proceso non pretendía resolver todos os conflitos nin elaborar un plan definitivo para a eólica mariña en Galicia. Xerou diagnósticos compartidos, identificou problemas específicos do proceso de implementación e formulou propostas con itinerarios de implementación baseadas na experiencia dun grupo diverso, e a validación en liña deu lugar a un conxunto de recomendacións máis sólido e máis asumido colectivamente.

Oito entidades revisaron e validaron as recomendacións: AECT-GNP, Concello de Nigrán, Concello de Tomiño, Fundación CETMAR, GAIN, MITECO, Tragsatec e Universidade de Vigo. O informe de políticas é un punto de partida para dialogar coas administracións públicas, e o equipo CoBlue segue a traballar coas institucións locais e rexionais que planifican os proxectos de eólica mariña en Galicia para promover os resultados.

Segundo as pautas de inclusividade, CoBlue acadou un nivel alto de inclusividade e diversidade e, para a maioría das persoas participantes, representou unha forma máis democrática de tomar decisións. A súa incorporación institucional a longo prazo segue a ser incerta, aínda que os diálogos mantidos antes e despois do foro reforzaron o seu arraigamento institucional.

As seis dimensións da ORRI ofreceron un marco claro e accesible, que as persoas participantes puideron relacionar coas súas propias preocupacións e experiencias sen necesidade de dominar a terminoloxía da ORRI. O foro non era estatisticamente representativo, pero mostra como se poden traducir os principios da ORRI nun proceso concreto de formulación de recomendacións políticas.

Leccións aprendidas

A participación inclusiva comezou moito antes da primeira sesión, co mapa de partes interesadas, o contacto persoal e o seguimento, e as entrevistas individuais. Os grupos non xeran por si sós debates equilibrados, porque as diferenzas de coñecemento, de seguridade e de poder inflúen en quen fala, polo que foron necesarias a facilitación, os grupos pequenos, as achegas por escrito e a votación con adhesivos para equilibrar as voces. A inclusividade ten que vixiarse durante todo o proceso, incluídos a accesibilidade, o tempo de palabra e o seguimento.

Algunhas actividades merecían máis tempo, pero as actividades curtas e centradas mantiveron a enerxía alta e levaron o grupo a priorizar. Celebrar as tres sesións nun só mes mantivo o impulso, aínda que os intervalos curtos deixaron pouco tempo ao equipo para analizar o material entre sesións.

Comezar polas emocións, os valores e a experiencia persoal, antes dos contidos técnicos, construíu a confianza que sostivo a participación. As entrevistas individuais, os métodos sinxelos e transparentes, os vínculos claros entre actividades e resultados, os espazos informais e o envío anticipado do informe preliminar favoreceron tamén a apropiación, e a participación necesita unha vía visible de influencia para que non se perciba como simbólica.

Entre as fortalezas estiveron o paso das emocións e os valores ás solucións concretas, a combinación de ferramentas creativas e analíticas e un espazo seguro para o desacordo. Entre as limitacións, algúns aspectos técnicos, legais e económicos non se puideron abordar en profundidade, o proceso dependeu moito do equipo facilitador e o marco da ORRI pode necesitar máis adaptación para outros contextos ou temas.

Para futuros foros, o equipo recomenda unha estrutura clara e sinxela, tempo suficiente entre sesións, investir en entrevistas e validación e acordar previamente coas institucións como se recibirán os resultados. A mensaxe principal das pautas de inclusividade é que o nivel de inclusividade e diversidade dun proceso debe axustarse á natureza do problema, porque os problemas complexos requiren niveis altos de ambas, e que paga a pena promover estes procesos mesmo cando as condicións non son as ideais.