Imaxinando a cidade do futuro

Descrición breve da acción

Imaxinando a cidade do futuro foi o obradoiro multiactor co que se pechou o proceso de ciencia cidadá de Postgrowth S.A.: Pontevedra. Celebrouse o 18 de xuño de 2024 no laboratorio de cartografía da Escola de Enxeñaría Forestal, no Campus de Pontevedra da Universidade de Vigo, durante a conferencia internacional ESEE2024.

Durante o curso 2023-2024, 230 estudantes de cinco centros investigaran catro casos sobre a transición ecolóxica de Pontevedra mediante 90 entrevistas. O obradoiro puxo esa investigación en mans de 19 persoas de perfís moi distintos para comparala e convertela en propostas.

O obradoiro combinou dúas dinámicas nunha mañá de tres horas e media. Na primeira, unha rotación tipo speed dating, as persoas participantes percorreron en pequenos grupos catro estacións onde o alumnado de cada caso explicaba a súa investigación. Na segunda, un grupo focal, as mesmas persoas propuxeron ideas sobre cinco retos e ordenáronas no tempo sobre unha liña entre 2024 e 2034.

As ideas ordenáronse despois en dez propostas transversais, publicadas nunha axenda política e nunha guía de recomendacións sociais. Ambos os documentos enviáronse ao Concello de Pontevedra e a 21 municipios da área metropolitana.

Contexto e obxectivos

Postgrowth S.A.: Pontevedra foi un proxecto de ciencia cidadá en ciencias sociais sobre o papel da innovación na transición ecolóxica de Pontevedra. Ao longo do curso 2023-2024, o alumnado identificou 467 retos, escolleu catro casos de estudo, deseñou e realizou 90 entrevistas e analizou os resultados co equipo do Post-Growth Innovation Lab.

Cada caso producía conclusións valiosas por separado, pero os retos ambientais e sociais están conectados e adoitan tratarse de forma illada. O obradoiro deseñouse para dar ese paso: a súa finalidade foi comparar os catro casos, detectar o que tiñan en común e converter os achados en propostas claras para o debate público e a toma de decisións, co alumnado nun papel protagonista.

Foi a última actividade do proceso participativo e a que conectou a investigación escolar con persoas que traballan na política, a investigación, a docencia, a técnica, o emprendemento e a vida veciñal. Os casos eran a contaminación da auga, a perda do rural, a saúde mental e as zonas verdes, e o emprego en Pontevedra.

O obradoiro tivo catro obxectivos. Buscou comparar os catro estudos do alumnado e detectar patróns comúns, e converter os achados en propostas claras e prácticas para o debate público. Tamén quixo dar ás persoas novas un papel significativo nunha conversa con actores profesionais e institucionais, e enriquecer a investigación do alumnado co coñecemento profesional, institucional e local das persoas participantes.

Entidades organizadoras, colaboradoras e financiadoras

O obradoiro organizouno o Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo, no marco do proxecto Postgrowth S.A.: Pontevedra (FCT-21-18266). Contou co apoio institucional do Concello de Pontevedra e co financiamento da Fundación Española para a Ciencia e a Tecnoloxía (FECYT).

O equipo do Post-Growth Innovation Lab deseñou a metodoloxía, preparou o alumnado, seleccionou os perfís, organizou os materiais e o espazo e moderou as dinámicas. O alumnado tivo dous papeis: na primeira parte explicou o seu caso nunha estación propia, e na segunda algunhas persoas estudantes levaron a unha mesa central o que saía en cada mesa de traballo. As persoas participantes achegaron a súa experiencia, preguntaron, propuxeron e ordenaron ideas.

A investigación que chegou ao obradoiro foi obra do alumnado e do profesorado do IES Luís Seoane, do IES Frei Martín Sarmiento, do IES Sánchez Cantón, do IES Valle-Inclán e do Colegio Los Sauces, que levaron ao obradoiro a investigación de todo un curso. As familias fixeron posible a participación do alumnado.

O informe metodolóxico asínano Brais Suárez Eiroa e Cristina Míguez González, membros do Post-Growth Innovation Lab. O seu traballo contou, respectivamente, co financiamento do programa posdoutoral da Xunta de Galicia ao abeiro do contrato ED481B-2023-011 e co da FECYT.

Captación e selección de participantes

No obradoiro participaron 19 persoas de perfís diversos: responsables políticos, persoal investigador, profesorado, perfís técnicos, emprendemento e cidadanía. Participou tamén alumnado dos catro casos de estudo e dos cinco centros, en número variable segundo o centro.

A selección de participantes buscou diversidade de perspectivas, sen pretender representatividade estatística. Os grupos formáronse tamén para mesturar perfís, de modo que en cada mesa convivisen miradas distintas.

O obradoiro preparouse nas semanas finais do proceso. O alumnado de cada caso preparou unha explicación breve sobre contexto, método, resultados e preguntas abertas. Coas persoas participantes compartiuse unha convocatoria coa organización da xornada e unha descrición breve do obradoiro, deliberadamente concisa para non condicionar os resultados.

O equipo preparou ademais os paneis de cada reto cunha liña temporal entre 2024 e 2034, as notas adhesivas e o material de apoio. O obradoiro celebrouse no campus de Pontevedra durante a conferencia internacional ESEE2024, na que o alumnado presentou tamén 28 relatorios, e as persoas asistentes recibiron un certificado de participación na conferencia.

Métodos e ferramentas

O deseño partiu dunha idea sinxela: antes de deliberar, todas as persoas necesitan unha comprensión compartida da evidencia, polo que o obradoiro comezou por coñecer os casos da man de quen os investigara. O segundo principio foi traballar en grupos pequenos, cun mecanismo que conectase o que pasaba en cada grupo. O terceiro foi usar ferramentas visuais, como as notas adhesivas e os paneis con liña temporal, que ofrecen formas de participar distintas da argumentación en voz alta.

Tras unha benvida duns 15 minutos, a primeira parte foi unha rotación tipo speed dating de algo máis dunha hora. As persoas participantes dividíronse en grupos de catro ou cinco que rotaban por catro estacións, en quendas duns dez minutos, onde o alumnado de cada caso explicaba o contexto, o método, os achados e as preguntas que seguían abertas. As persoas asistentes preguntaban e achegaban a súa experiencia, de modo que o intercambio foi nas dúas direccións.

Tras unha pausa de 30 minutos, a segunda parte foi un grupo focal de 90 minutos. Primeiro, cada persoa escribiu en notas adhesivas ideas de mellora ou solucións, o que permitiu que entrasen na conversa ideas de persoas que intervían pouco en plenario. Despois, as persoas participantes redistribuíronse en grupos asignados a cinco retos formulados como preguntas abertas: emprego, zonas verdes, rural, auga e, como reto transversal, vida digna. Cada grupo ordenou as ideas sobre unha liña temporal entre 2024 e 2034, engadiu as que faltaban e eliminou as que non convencían.

Mentres os grupos traballaban, algunhas persoas estudantes levaban o que saía en cada mesa a unha mesa central, onde alumnado e equipo profesional poñían en común esas ideas e intentaban agrupalas en categorías en tempo real. Este mecanismo permitiu ver que ideas aparecían en varios retos á vez. Na parte final comentáronse en plenario algunhas desas ideas transversais, e despois do obradoiro o equipo profesional agrupounas en dez propostas.

O obradoiro aplicou os requisitos éticos do resto do proxecto, que seguen o protocolo do Comité de Ética para a Investigación con Seres Humanos e Medio Ambiente (CEISHMA) da Universidade de Vigo e a normativa de protección de datos. A participación foi voluntaria, as persoas adultas e cada estudante, xunto coa súa familia ou titor, asinaron o consentimento informado e a autorización de imaxe, e as propostas recolléronse sen atribuílas a persoas concretas.

Resultados

O equipo ordenou as ideas do obradoiro en dez propostas transversais: do beneficio privado ao beneficio colectivo, garantías públicas de calidade, servizos públicos de calidade, participación pública, vida en comunidade, espazos comunitarios, límites ao impacto ecolóxico e social, iniciativas sostibles de proximidade, interconectividade e resiliencia, e comunicación e educación. O seu principio reitor é priorizar o beneficio colectivo fronte aos intereses particulares.

As propostas apóianse en ideas concretas procedentes das mesas e dos casos de estudo. Entre elas figuran puntos de auga potable gratuíta no municipio, atención en saúde mental integrada en redes de apoio, acordos veciñais sobre residuos, plásticos e mobilidade e alianzas entre produtores locais e restauración.

A comparación entre casos mostrou tamén que a transición de Pontevedra vai máis alá do urbanismo, porque implica a xestión dos recursos naturais, a xustiza social, as redes comunitarias e a coordinación entre institucións, empresas e colectivos. As propostas combinaron medidas tecnolóxicas, como sensores para vixiar a calidade da auga, con medidas sociais, como o uso común de terras abandonadas para producir máis alimento local.

O conxunto ampliou a mirada sobre a transición de Pontevedra. O modelo de sostibilidade do municipio, recoñecido internacionalmente, concentrou os seus esforzos na cidade compacta, e as propostas incluíron tamén as parroquias rurais que a rodean e as relacións que unen ambos os espazos.

Os produtos principais foron unha axenda política para a transición ecolóxica xusta no municipio de Pontevedra, publicada en setembro de 2024, e unha guía de recomendacións sociais con pautas prácticas para a cidadanía, en linguaxe máis accesible. A acción conta ademais cunha ficha pública na web de TIAS lab, o living lab de participación pública da Universidade de Vigo.

Impactos

A axenda e a guía enviáronse ao Concello de Pontevedra e a 21 municipios da área metropolitana, fronte aos 9 previstos no proxecto. Este envío ampliou o alcance das propostas máis alá do previsto.

O obradoiro pechou o proceso de ciencia cidadá de Postgrowth S.A.: Pontevedra e conectou a investigación de todo un curso con persoas que traballan na política, a investigación, a docencia, a técnica, o emprendemento e a vida veciñal. Ofreceu un diálogo directo entre xente nova e persoas da política, a investigación, a educación, a empresa e a sociedade civil.

As persoas participantes coñeceron achados e preocupacións xurdidos dunha investigación liderada por xente nova, e o alumnado explicou e defendeu o seu traballo ante un público adulto e experto. A comparación entre casos axudou a ir máis alá das solucións sectoriais e a recoñecer causas, tensións e necesidades compartidas.

O alcance tivo tamén límites. Os documentos chegaron a 21 municipios sen ningún mecanismo para saber que se fixo con eles. Como sinala o informe, enviar propostas a moitos municipios amplía o alcance, pero non asegura ningún uso.

Leccións aprendidas

O obradoiro funcionou como espazo de encontro e de comparación. O speed dating deu a todas as persoas unha base común antes de propor, os grupos pequenos facilitaron a participación e a mesa central evitou que cada mesa quedase illada, o que permitiu pasar de catro casos a ideas comúns nunha soa mañá.

A debilidade principal estivo no paso do obradoiro ao documento. O material das mesas non se rexistrou de forma sistemática, de modo que non se pode saber cantas ideas saíron nin como se repartiron entre retos e anos. A axenda redactouna despois o equipo e resultou un texto xeral, con pouca trazabilidade ata as ideas concretas das mesas e sen a ordenación temporal entre 2024 e 2034 que se traballou nelas.

O informe extrae seis leccións metodolóxicas. Compartir a evidencia antes de deliberar pon todas as persoas en condicións de comparar, e os grupos pequenos necesitan un mecanismo de conexión como a mesa central mixta, cuxa coordinación debería contar cun modelo para rexistrar as categorías que van xurdindo. O que non se rexistra pérdese, polo que convén fotografar cada panel, transcribir as notas ao rematar e conservar a ordenación temporal como parte do resultado.

O documento final debe conservar a voz do obradoiro: construírse a partir do material rexistrado, vincular cada proposta ás ideas concretas e ao seu horizonte temporal e devolverse como borrador ás persoas participantes antes de publicalo. Multiactor non significa equilibrado, así que convén equilibrar os grupos considerando coñecemento, intereses e influencia e moderar para que as voces con máis autoridade non pechen a discusión. A entrega ás institucións necesita ademais seguimento, cun compromiso de resposta e un momento de revisión acordados antes do obradoiro.

Para replicar o obradoiro, o informe recomenda manter a secuencia de speed dating, chuvia de ideas, ordenación temporal por retos e mesa central. Recomenda tamén deseñar desde o principio o rexistro do material, redactar as propostas a partir dese material e validalas coas persoas participantes, e acordar coas institucións un mecanismo de resposta antes de entregarlles os resultados.