Navegando os imaxinarios da economía circular

Descrición breve da acción

Os obradoiros ExPliCit son sesións de prospectiva participativa que exploran como poden desenvolverse no futuro diferentes formas de economía circular. Utilizan un xogo serio que permite ás participantes entrar en escenarios de futuro alternativos, asumir o papel dun actor social e decidir como responder ás condicións cambiantes.

A acción reúne persoas da administración pública, o mundo empresarial, a investigación e a sociedade civil. As participantes exploran como diferentes actores poden influír nas transicións circulares e como as súas decisións, recursos e colaboracións configuran as posibles vías.

Os obradoiros teñen lugar en Bruxelas e Pontevedra. A sesión de Bruxelas achega unha perspectiva europea, mentres que a sesión de Pontevedra céntrase máis de preto en Galicia e no seu contexto rexional. En conxunto, as dúas sesións implican 38 participantes.

Contexto e obxectivos

A economía circular preséntase a miúdo como un único modelo para reducir os residuos e manter os produtos e materiais en uso. Na práctica, son posibles economías circulares moi diferentes. Poden estar lideradas polos gobernos e as grandes empresas ou organizarse a través de comunidades locais e organizacións máis pequenas. Tamén poden apoiar un crecemento económico continuado ou dar prioridade aos límites ecolóxicos, á suficiencia e á equidade social.

ExPliCit desenvolve catro escenarios contrastantes baseados nestas diferenzas. A acción utiliza estes escenarios para ir máis alá das descricións xerais do futuro e explorar o que diferentes actores poden facer realmente dentro deles.

O obxectivo principal é animar as participantes a pensar estratexicamente sobre as condicións e as vías que poden conducir cara a diferentes futuros circulares. Os obradoiros tamén examinan como os actores usan a súa capacidade de acción, como responden aos recursos desiguais e como a cooperación e a aceptación pública afectan á dirección do cambio.

Un obxectivo adicional é recompilar coñecemento a partir dos debates e das decisións que xorden durante as sesións. Esta evidencia apoia a investigación e o debate político sobre a economía circular e axuda a comprender como as vías circulares poden negociarse e configurarse na práctica.

Entidades organizadoras, colaboradoras e financiadoras

Os obradoiros forman parte de ExPliCit, que significa Exploring Plausible Circular Futures. O proxecto está coordinado pola Universidade de Nápoles Parthenope e reúne universidades, empresas, organizacións de consumidores e redes empresariais e da sociedade civil de varios países europeos.

A Academy of Business in Society organiza o obradoiro de Bruxelas. A Universidade de Vigo organiza o obradoiro de Pontevedra a través do Post-Growth Innovation Lab. Persoal investigador da Universidade de Sevilla e doutros socios de ExPliCit tamén apoia a facilitación, a observación e a documentación das sesións.

O obradoiro de Bruxelas aprovéitase das redes da Academy of Business in Society. O obradoiro de Pontevedra forma parte da conferencia da European Society for Ecological Economics, que axuda a conectar a acción con persoal investigador e organizacións interesadas na sustentabilidade e a economía ecolóxica.

ExPliCit recibe financiamento da Unión Europea a través do programa Marie Skłodowska-Curie Staff Exchanges de Horizon Europe. A participación da Universidade de Sheffield apóiase a través do programa UKRI Horizon Guarantee.

Captación e selección de participantes

A participación está aberta a persoas interesadas na economía circular e nos futuros sustentables. O proceso de captación combina o rexistro público a través de Eventbrite con invitacións directas, listas de distribución e comunicación a través das redes dos socios do proxecto.

As entidades organizadoras buscan un grupo variado máis que unha mostra estatisticamente representativa. As invitacións buscan reunir persoas da administración pública, empresas consolidadas, pequenas e medianas empresas, institucións de investigación, organizacións de consumidores, grupos ambientais e outras organizacións da sociedade civil.

O obradoiro de Bruxelas atrae participantes de institucións europeas, empresas internacionais, asociacións empresariais, universidades e redes da sociedade civil. O obradoiro de Pontevedra inclúe máis actores vinculados con Galicia, entre eles empresas locais, fundacións, organizacións de investigación e organizacións ligadas á actividade marítima, a reciclaxe, a empresa social e o desenvolvemento rexional.

Antes da sesión, as participantes achegan información sobre a súa experiencia e a súa traxectoria profesional. As entidades organizadoras usan esta información para formar grupos equilibrados e asignar papeis razoablemente próximos ao coñecemento das participantes, ao tempo que lles dan espazo para interpretar o papel e imaxinar as súas prioridades. O proceso, por tanto, mantense aberto ás persoas interesadas mentres conserva o carácter multiactor necesario para o exercicio.

Métodos e ferramentas

A acción utiliza unha versión de economía circular do Scenario Exploration System. Trátase dun xogo serio desenvolvido orixinalmente polo Joint Research Centre da Comisión Europea e adaptado polo consorcio ExPliCit.

O xogo explora catro futuros circulares. Dous escenarios manteñen o foco no crecemento económico e dous dan prioridade aos límites ecolóxicos e á equidade social. Dous baséanse na toma de decisións centralizada e dous baséanse en formas de gobernanza máis descentralizadas e de abaixo cara a arriba.

As participantes traballan en pequenos grupos. Cada persoa asume o papel dunha empresa consolidada, dunha pequena ou mediana empresa, dunha responsable de políticas, dunha organización non gobernamental, dunha organización de consumidores ou da voz pública. Unha persoa facilitadora con formación guía o proceso e unha persoa encargada de tomar notas rexistra as principais accións, debates e negociacións.

Cada grupo explora dous escenarios contrastantes ao longo de tres períodos de futuro que abranguen dez, vinte e trinta anos. As participantes definen os seus valores e obxectivos a longo prazo, escollen accións e deciden cantos recursos limitados investir nelas. A partir da segunda rolda, tamén poden apoiar outros actores e colaborar con eles.

A voz pública avalía as accións propostas asignando fichas de influencia. O seu apoio pode aumentar o efecto dunha acción, mentres que a falta de apoio pode reducilo. Isto converte a aceptación social nunha parte activa do exercicio e non nun tema que só se debate despois.

O xogo utiliza un taboleiro, descricións de escenarios, follas de papeis, cartas de acción, factores contextuais, fichas de recursos e fichas de influencia. As enquisas previas ao obradoiro, os rexistros do xogo, a observación estruturada, os debates de peche e os cuestionarios posteriores ao obradoiro achegan información adicional para a investigación.

Resultados

A acción xera un rexistro detallado de como diferentes actores responden a futuros circulares contrastantes. Recolle as accións que priorizan, os recursos que investen, os socios que escollen e o nivel de apoio que reciben as súas propostas por parte da voz pública.

Os descubrimentos amosan que o contexto do escenario cambia a influencia e a marxe de acción dispoñible para cada participante. Os escenarios centralizados adoitan facilitar a regulación e o investimento a gran escala. Os escenarios descentralizados crean máis espazo para a experimentación local e a construción de coalicións, pero tamén implican maiores retos de coordinación.

As participantes adoitan responder mediante a adaptación práctica. Tratan de atopar accións que sexan posibles dentro das condicións do escenario en vez de intentar transformar de inmediato todo o sistema. Non obstante, a súa capacidade de acción non é fixa. Desenvólvese a medida que avanza o xogo e a medida que as participantes responden a outros actores e ás condicións cambiantes.

A colaboración adoita xurdir cando diferentes actores poden aliñar os seus intereses. É menos común que as participantes renuncien por completo ás súas propias prioridades por un obxectivo compartido. Os obradoiros tamén amosan que a aceptación pública desempeña un papel central á hora de determinar que estratexias gañan apoio e que vías seguen sendo política e socialmente viables.

A acción produce informes dos obradoiros, datos do xogo, observacións cualitativas e reflexións sobre políticas. Tamén contribúe á investigación científica sobre a prospectiva, os futuros circulares, a axencia e a dirección das transicións de sustentabilidade.

Impactos

Os obradoiros axudan as participantes a desenvolver unha visión sistémica e a longo prazo da economía circular. En vez de debater a circularidade só a través de tecnoloxías ou prácticas empresariais illadas, examinan como interactúan a gobernanza, as prioridades económicas, o poder e a lexitimidade pública.

O xogo de roles anima as participantes a considerar puntos de vista que poden diferir dos seus. Tamén crea un marco estruturado para a negociación entre institucións públicas, empresas e sociedade civil. Isto pode apoiar a aprendizaxe sobre as responsabilidades, as limitacións e as posibles contribucións de diferentes actores.

A acción fai máis doado explorar escenarios de futuro abstractos. As participantes experimentan como a mesma decisión pode ter efectos diferentes segundo o contexto político e económico máis amplo. Poden probar estratexias sen enfrontar os riscos asociados ás decisións do mundo real.

A evidencia xerada a través dos obradoiros informa os debates académicos e políticos sobre as transicións circulares. Tamén apoia o desenvolvemento dunha edición reutilizable de economía circular do Scenario Exploration System, que pode aplicarse noutros lugares e con outros grupos.

Leccións aprendidas

A experiencia amosa que os xogos serios poden facer comprensibles escenarios de futuro complexos sen eliminar as súas tensións políticas e sociais. A combinación de papeis, recursos limitados e condicións cambiantes anima as participantes a tomar decisións en vez de propoñer todas as accións desexables á vez.

Unha boa facilitación é esencial. As participantes precisan unha explicación clara dos escenarios e das regras, pero tamén precisan liberdade suficiente para interpretar o seu papel, negociar e responder de xeito creativo. A toma de notas é igualmente importante, porque moitos dos descubrimentos máis valiosos xorden das razóns, os desacordos e as negociacións que hai detrás de cada acción.

Un grupo de participantes variado mellora o debate ao reunir diferentes formas de coñecemento e experiencia. Ao mesmo tempo, a composición do grupo pode influír nos resultados. As relacións existentes, as traxectorias profesionais e a familiaridade co tema poden afectar á facilidade coa que as persoas colaboran e á confianza coa que defenden unha posición.

A voz pública é unha das partes máis valiosas do método. Fai visible a lexitimidade social e amosa que accións tecnicamente viables poden fracasar cando carecen de apoio público. Porén, unha soa persoa non pode representar plenamente a diversidade da opinión pública, polo que este papel debe interpretarse como un estímulo para o debate máis que como unha medida completa da aceptación social.

Os obradoiros tamén amosan que a colaboración non significa automaticamente que os actores traballen cara ao mesmo interese público. A cooperación baséase a miúdo en obxectivos individuais compatibles. O debate de peche precisa, por tanto, examinar non só se as participantes colaboran, senón tamén por que colaboran e a que intereses serve a vía resultante.

Por último, os escenarios proporcionan unha dirección inicial, pero non determinan por completo o resultado. As participantes poden adaptarse, construír alianzas e cambiar o rumbo da exploración. Isto fai que a ferramenta sexa útil para estudar os futuros como procesos que se configuran continuamente a través da interacción e non como destinos fixos.