Postgrowth S.A.: Alimentación

Descrición breve da acción

Postgrowth S.A.: Alimentación foi unha acción de ciencia cidadá en ciencias sociais desenvolvida durante o curso 2025-2026 no IES Luís Seoane de Pontevedra. O seu obxectivo científico foi coñecer o patrón de consumo de alimentos dos fogares do municipio, os factores sociais e materiais que o explican e as emisións de gases de efecto invernadoiro asociadas, coa intención de detectar diferenzas entre zonas urbanas, periurbanas e rurais.

A acción foi coordinada polo Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo e desenvolveuse dentro do proxecto Plataforma ODS, co apoio financeiro do Ministerio de Dereitos Sociais, Consumo e Axenda 2030. Executouse entre xullo de 2025 e xuño de 2026, co proceso participativo central entre novembro de 2025 e abril de 2026. Participaron unhas 200 persoas estudantes de 14 grupos de ESO, Bacharelato e Formación Profesional, e 19 docentes.

É a terceira acción da serie Postgrowth S.A., despois das edicións de Pontevedra (curso 2023-2024) e Vigo (curso 2024-2025), e introduciu un cambio de modelo. En lugar de entrar o equipo universitario nas aulas, o equipo formou o profesorado mediante un curso de cinco sesións e 12 horas, acreditado polo Centro de Formación e Recursos de Pontevedra, e foi o propio profesorado quen dirixiu as cinco sesións de aula co seu alumnado.

Entre o 17 de decembro de 2025 e o 2 de febreiro de 2026 o alumnado recolleu 587 enquisas, das que 454 tiñan datos de gasto analizables. Os resultados debían alimentar o traballo do Comité Cidadán polo Clima e deron forma a tres dos catro retos de traballo do I Foro de Desenvolvemento Local, celebrado o 28 de abril de 2026. En xullo o Comité entregou 12 recomendacións ao Concello.

Contexto e obxectivos

A alimentación é unha das vías polas que a vida cotiá se conecta co cambio climático: cada alimento que chega a un fogar arrastra as emisións da súa produción, transformación, transporte e distribución. As estimacións dispoñibles para Pontevedra ofrecen unha única cifra para todo o municipio, e esa media pode agochar diferenzas importantes entre barrios e parroquias con modos de vida distintos. A acción quixo abrir esa media para entender que hai detrás e en que lugares convén actuar dunha forma ou doutra.

Pontevedra combina un centro urbano compacto con parroquias periurbanas e rurais onde a horta familiar e o vínculo coa aldea seguen presentes. Esa diversidade facía razoable supoñer que o consumo de alimentos e as súas emisións se distribúen de forma desigual no municipio. Para estudala, a investigación agrupou as parroquias en seis zonas: unha urbana, tres periurbanas e dúas urbano-rurais.

O IES Luís Seoane, situado en Monte Porreiro, achegaba un centro cunha traxectoria consolidada en educación para a sostibilidade. Desde 2023 organiza a Feira da Sostibilidade, que na súa cuarta edición, do 28 ao 30 de abril de 2026, reuniu 30 entidades e centros educativos de Galicia, España e Europa.

Ao mesmo tempo, no marco do proxecto Plataforma ODS funcionaba o Comité Cidadán polo Clima, un grupo de traballo voluntario que busca xerar propostas políticas para cumprir os Obxectivos de Desenvolvemento Sostible no municipio. Na súa primeira edición o Comité traballaba sobre consumo de alimentos e cambio climático ao longo de cinco sesións dedicadas ao ciclo de vida dos alimentos. A coincidencia de temas permitiu conectar a investigación escolar cun proceso de deliberación cidadá xa en marcha.

A acción tiña catro obxectivos. Buscaba analizar o patrón de consumo de alimentos dos fogares de Pontevedra, os seus determinantes sociais e materiais e as emisións asociadas, distinguindo entre zonas do municipio; implicar o alumnado e o profesorado nun proceso científico completo; formar o profesorado para que puidese dirixir por si mesmo un proceso de ciencia cidadá na aula; e trasladar os resultados ao Comité Cidadán polo Clima para que alimentasen as súas propostas de acción local.

Entidades organizadoras, colaboradoras e financiadoras

A coordinación xeral correspondeu ao Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo. O equipo profesional deseñou a investigación e o cuestionario, preparou o plan de mostraxe, impartiu a formación ao profesorado, depurou os datos, estimou as emisións, fixo a análise preliminar e preparou o material de resultados.

A acción financiouse a través do proxecto Plataforma ODS, co apoio do Ministerio de Dereitos Sociais, Consumo e Axenda 2030. Contou ademais con apoios en especie importantes, como o tempo do profesorado, os espazos do instituto, a acreditación do Centro de Formación e Recursos (CFR) de Pontevedra e o marco da Feira da Sostibilidade. Os materiais foron sinxelos: un formulario en liña, teléfonos móbiles, cuestionarios en papel como alternativa, cartafoles compartidos e presentacións.

O IES Luís Seoane foi o centro participante e a sede do foro. O CFR de Pontevedra acreditou o curso de formación do profesorado, o que deu recoñecemento formal á súa dedicación; o curso forma parte da oferta da Rede de Ciencia Cidadá Poscrecemento de Galicia, formalizada en setembro de 2025. O Concello de Pontevedra participou no foro e conectou o proceso co contexto institucional local.

O Comité Cidadán polo Clima, que traballa no marco do proxecto Plataforma ODS, foi o destinatario dos resultados. A Feira da Sostibilidade, organizada polo propio instituto e impulsada tamén polo Post-Growth Innovation Lab, ofreceu o espazo público onde se celebrou o foro.

O profesorado tivo nesta acción un papel moito máis amplo que nas edicións anteriores. Ademais de integrar o proxecto na aula, dirixiu as cinco sesións co seu alumnado, organizou a recollida de enquisas e guiou a interpretación dos resultados e a súa difusión, actuando como ponte entre o equipo universitario e o alumnado. O alumnado formou o equipo de investigación non profesional, e a cidadanía participou respondendo a enquisa e, a través do Comité, traballando cos resultados.

Captación e selección de participantes

O IES Luís Seoane autorizou por escrito a súa participación antes de comezar. O profesorado incorporouse a través do curso de formación Ciencia cidadá dende o centro educativo, organizado co CFR de Pontevedra, e antes do curso o equipo celebrou unha reunión inicial co profesorado para presentar a acción e acordar a forma de traballo. En total formáronse 19 docentes; o recoñecemento do CFR facilitou a participación, e tamén atraeu docentes interesados sobre todo no curso.

Participaron unhas 200 persoas estudantes en 14 grupos que cubriron todos os cursos da ESO, incluído 4º do Programa de Diversificación Curricular, os dous cursos de Bacharelato e varios ciclos formativos das familias de administración e xestión, comercio e márketing e informática. Algúns dos 14 grupos reunían máis dunha clase. Cada estudante asinou o consentimento informado xunto coa súa familia ou titor.

Os fogares debían seleccionarse mediante un plan de mostraxe por zonas. O municipio dividiuse en seis zonas agrupando as súas 18 parroquias por códigos postais, e calculouse un mínimo de 200 enquisas por zona, agás na urbano-rural sur, onde abondaban 180, cun total de 1.180. A enquisa ía dirixida á persoa que organiza a compra no fogar, porque é quen sabe que se compra, canto e onde.

Na práctica o alumnado enquisou as persoas ás que podía acceder. Para reducir os nesgos, o deseño pedía facer cada enquisa na súa zona prevista, buscar diversidade de rúas e parroquias e variar os días e as horas, e unha folla compartida permitía a cada aula planificar as súas enquisas por zona. O alumnado recolleu 587 enquisas: 503 foron válidas tras a depuración e 454 tiñan datos de gasto analizables, coa periurbana norte, que inclúe Monte Porreiro, como a zona máis cuberta.

O 72 % das respostas procede de mulleres, coherente coa indicación de enquisar a quen organiza a compra, e só o 7 % de quen respondeu ten 65 anos ou máis. O tamaño de fogar máis frecuente é de catro persoas; o 64 % dos fogares ten menores de 18 anos e o 67 % declara un vínculo habitual co rural. Os resultados recibiunos o Comité Cidadán polo Clima, formado por 16 veciños e veciñas.

Métodos e ferramentas

O deseño foi dedutivo e cuantitativo. O equipo profesional definiu de antemán a pregunta de investigación, o cuestionario, o plan de mostraxe e as hipóteses, e o alumnado axustou a loxística do traballo de campo, recolleu os datos, interpretou os resultados e comunicounos. A investigación usou un método híbrido: a enquisa cidadá recolleu como consumen os fogares e por que, mentres que as estatísticas oficiais e os modelos económicos e ambientais permitiron converter ese consumo en emisións.

A investigación centrouse no consumo de alimentos e bebidas non alcohólicas dentro do fogar, a categoría 1 da clasificación europea ECOICOP, e deixou fóra bares e restaurantes. A información organizouse en tres bloques: determinantes (sociodemográficos, materiais e culturais), prácticas de consumo (onde se adquiren os alimentos, como se organiza a compra, tipo de produtos) e estimacións de consumo (gasto en once grupos de alimentos e gasto total mensual en alimentación). O cuestionario deseñouse en Microsoft Forms para responderse en 15 ou 20 minutos, e podía contestarse co alumnado, mediante un código QR ou en papel.

A formación docente constou de cinco sesións cun total de 12 horas, entre o 17 de novembro de 2025 e o 16 de abril de 2026, e cada unha preparaba o profesorado para a sesión de aula seguinte. Cada grupo tiña previstas cinco sesións de aula dunha hora dirixidas polo seu profesorado: a ciencia cidadá en novembro, a investigación e o método co reparto de zonas en decembro, os resultados en febreiro e a difusión en marzo.

O alumnado aplicou as enquisas entre o 17 de decembro de 2025 e o 2 de febreiro de 2026, o 79 % en xaneiro, cunha mediana de tempo de resposta de 11 minutos. En febreiro o equipo profesional depurou a base de datos, estimou as emisións e preparou unha análise preliminar. O 28 de abril de 2026 o alumnado presentou a investigación no I Foro de Desenvolvemento Local, onde os grupos rotaron por catro estacións na dinámica Do dato á acción e desenvolveron propostas en Da idea á realidade.

O proxecto cumpriu os requisitos do Comité de Ética para a Investigación con Seres Humanos e Medio Ambiente (CEISHMA) da Universidade de Vigo, do Regulamento xeral de protección de datos e da Lei orgánica 3/2018. A participación foi voluntaria, a enquisa foi anónima e pedía un consentimento explícito, o alumnado e o profesorado que traballaron coas enquisas asinaron un compromiso de confidencialidade e os datos gardáronse na nube institucional da Universidade de Vigo con acceso restrinxido.

A depuración seguiu catro pasos documentados, que excluíron 7 respostas sen consentimento, 30 con datos falsos, 47 fóra da área de estudo por código postal e 49 cun gasto que non permitía convertelo en cifra. En total descartouse o 23 % das respostas recollidas. A depuración final protexeu a calidade da análise, pero o control de calidade concentrouse ao final do proceso e faltou durante a recollida.

Resultados

A mostra quedou moi lonxe do deseño previsto. Ningunha zona alcanzou o mínimo de enquisas, e a periurbana sur, a periurbana industrial e a urbano-rural sur quedaron con 14, 3 e 2 enquisas, polo que a análise fíxose para o conxunto da mostra. Por iso os resultados describen os 454 fogares enquisados e non permiten xeneralizar á poboación de Pontevedra, e as relacións atopadas son asociacións, non causas.

Os fogares enquisados declaran unha cesta na que predominan os alimentos frescos: o 46 % di que entre a metade e tres cuartas partes do que compra son frescos e o 32 % sitúa os frescos por riba das tres cuartas partes, mentres que o 77 % declara que os ultraprocesados e a comida preparada supoñen menos do 25 %. O supermercado é o lugar de compra máis mencionado para todos os grupos de alimentos agás o pan, e a autoprodución menciónana o 52 % dos fogares para os ovos, o 37 % para as hortalizas e o 26 % para a froita.

As emisións estimáronse coa metodoloxía ARCA, desenvolvida por grupos de investigación das universidades de Vigo e da Coruña. O gasto declarado resultou moito menor que o estimado polo INE, cunha mediana de 104 euros por persoa e mes fronte a 210 euros, o que dá unhas 77.000 toneladas de CO2 equivalente ao ano fronte a unhas 137.000 segundo a estimación municipal. O reparto por tipo de alimento é parecido nas dúas fontes: a carne, o peixe e marisco e o leite, o queixo e os ovos concentran máis da metade das emisións.

A análise atopou asociacións débiles pero consistentes. Os fogares que máis valoran os alimentos frescos, que máis len as etiquetas e con persoas de máis idade declaran máis froitas e verduras, máis produtos de proximidade e menos procesados, mentres que ningún dos factores medidos se asocia de forma clara co consumo de carne. A revisión retirou da análise preliminar tres relacións que non se sosteñen cos datos.

Os resultados chegaron ao Comité Cidadán polo Clima no I Foro de Desenvolvemento Local, onde tres dos catro retos saíron da investigación: aumentar o consumo de froitas e verduras na alimentación cotiá, facer máis accesible o consumo de alimentos de proximidade e reducir o consumo de alimentos procesados e ultraprocesados. O cuarto, sobre educación, procedía do propio Comité, e a acción non xerou propostas propias derivadas da investigación. En xullo de 2026 o Comité entregou ao Concello 12 recomendacións sobre alimentación e cambio climático.

A acción produciu unha base de datos depurada de 454 fogares, unha estimación do reparto das emisións da alimentación no fogar a partir de datos cidadáns, a presentación do alumnado no foro e o curso de formación docente acreditado, con 19 docentes formados. Produciu tamén un documento de conceptualización, un cuestionario e un plan de mostraxe reutilizables en futuras accións, unha ficha pública na web de TIAS lab e o informe metodolóxico coa análise revisada.

Impactos

A acción non incluíu unha avaliación final sistemática con alumnado e profesorado. A valoración apóiase nos indicadores de participación, na calidade dos datos obtidos e na observación do equipo coordinador ao longo do proceso. Esta ausencia é en si mesma unha das debilidades da acción, porque deixa fóra a voz de quen participou.

Os indicadores mostran que a acción non alcanzou os seus obxectivos principais. Fronte a un mínimo previsto de 1.180 enquisas, recolléronse 587 e 454 foron analizables; ningunha zona tivo mostra suficiente e tres quedaron con menos de 20 enquisas. O gasto declarado resultou arredor da metade do estimado polo INE, polo que a enquisa serve para coñecer como se reparte o consumo e deixa fóra o seu volume total.

A acción chegou a uns 200 estudantes de catorce grupos con moi pouco tempo de presenza do equipo universitario, e incluíu grupos de Formación Profesional, pouco habituais nos procesos de ciencia cidadá. O alumnado viviu a experiencia de saír a preguntar á cidadanía e de obter datos reais, pero o seu papel foi limitado: o tema resultoulle abstracto, a análise quedou na práctica en mans do equipo profesional e ao foro chegou unha pequena representación.

Para o centro, a formación acreditada deixa 19 docentes que coñecen o método, unha base sobre a que poden apoiarse futuras accións, aínda que a implicación foi moi desigual e algúns docentes abandonaron. O foro reuniu nunha mesma sala o alumnado, a cidadanía organizada e o Concello, e a Feira da Sostibilidade ofreceu un marco consolidado para a devolución pública.

A cadea chegou desde a aula ata o goberno local. O informe do Comité sobre as súas 12 recomendacións indica que o Concello analizará a súa viabilidade e que lle corresponde impulsar, coordinar e seguir a súa aplicación, e sinala como paso pendente o deseño dun sistema de seguimento. O que non quedou documentado é que conclusión concreta da investigación se traduciu en que recomendación.

Leccións aprendidas

As fortalezas que convén conservar son o alcance que permitiu o modelo de formación do profesorado, a formación acreditada polo CFR, a ancoraxe da acción en espazos xa existentes como a Feira da Sostibilidade e o Comité Cidadán polo Clima, e o tratamento dos datos.

As debilidades que convén corrixir son a cobertura territorial, sen seguimento das cotas por zona durante a recollida nin un plan alternativo; a calidade dos datos, cunha de cada catro respostas descartada; a desigual implicación na aula, sen unha canle regular de seguimento; o papel limitado do alumnado; e a conexión co Comité, onde non quedou documentado que uso se fixo de cada conclusión.

Delegar a aula no profesorado amplía o alcance, pero esixe acompañamento próximo, polo que o informe recomenda combinar a formación docente con visitas do equipo nos momentos clave e cunha canle de seguimento quincenal. A formación acreditada atrae o profesorado, pero non asegura a súa implicación, o que pide pactar un compromiso concreto de cada docente e vincular a certificación a completar as sesións de aula. Un deseño territorial necesita controlar as cotas cada semana e prever un plan alternativo, e a calidade dos datos debe vixiarse durante a recollida, por exemplo validando os códigos postais no propio formulario.

Preguntar polo gasto en euros non funciona ben: recoméndanse respostas numéricas pechadas, preguntas por frecuencias ou cantidades, un tíquet de compra recente e unha proba piloto. Un deseño pechado e cuantitativo deixa pouco espazo ao alumnado, polo que convén abrirlle polo menos unha parte do deseño. Conectar a ciencia cidadá cun proceso deliberativo esixe deseñar o vínculo desde o inicio, e a avaliación forma parte do método, con microavaliacións breves e un cuestionario final dentro do horario de clase.

A acción abre varias liñas de continuidade. A V Feira da Sostibilidade, prevista do 28 ao 30 de abril de 2027, acollerá o II Foro de Desenvolvemento Local, e o IES Luís Seoane, que forma parte da Rede de Ciencia Cidadá Poscrecemento de Galicia, participa na acción sobre o rural nas políticas de transición ecolóxica do curso 2026-2027. As leccións de Pontevedra, Vigo e esta acción permiten comparar tres modelos de traballo co alumnado, e a base de datos de 454 fogares pode servir para futuras comparacións.

A ensinanza final é que ampliar o alcance da ciencia cidadá escolar é posible, e para que ese alcance se traduza en coñecemento fiable cómpre sostelo con acompañamento próximo, control da calidade durante todo o proceso e un papel real do alumnado na investigación. Esa é a base sobre a que a serie Postgrowth S.A. deseñará as súas próximas accións.