Postgrowth S.A.: Pontevedra

Descrición breve da acción

Postgrowth S.A.: Pontevedra foi o primeiro proxecto da serie Postgrowth S.A. e un proxecto de ciencia cidadá en ciencias sociais. O seu obxectivo científico foi xerar coñecemento sobre o papel da innovación na transición ecolóxica de Pontevedra e o seu contorno. A sigla S.A. significa Social Actions e subliña a orientación práctica do proxecto.

O proxecto foi coordinado polo Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo, con financiamento da Fundación Española para a Ciencia e a Tecnoloxía (FECYT) e a colaboración do Concello de Pontevedra. Executouse entre o 1 de xullo de 2023 e o 30 de novembro de 2024, e o seu proceso participativo central desenvolveuse entre outubro de 2023 e xuño de 2024.

O alumnado e o profesorado de secundaria e bacharelato formaron parte do equipo investigador. Participaron cinco centros educativos do municipio, 230 estudantes, máis de 20 docentes e unha rede de polo menos 20 entidades. Interviñeron na identificación de problemas, a elección dos temas, o deseño das entrevistas, o traballo de campo, a discusión de resultados e a súa presentación pública.

O proceso organizouse en quince actividades encadeadas, con 55 sesións presenciais de 50 minutos en 11 grupos. O alumnado identificou 467 retos, traballou catro casos de estudo e realizou 90 entrevistas semiestruturadas. Os resultados chegaron ao público a través dun grupo focal multisectorial, 28 relatorios do alumnado na conferencia internacional ESEE2024 e unha axenda política enviada a 21 municipios da área de Pontevedra.

Contexto e obxectivos

O proxecto partiu dunha idea sinxela e esixente. Os grandes retos ecolóxicos requiren coñecemento experto e tecnoloxía, e requiren tamén comprender como vive a xente eses problemas, que prioridades identifica, que conflitos percibe e que cambios considera xustos e viables. Por iso o proxecto organizou un proceso de produción compartida de coñecemento no que a cidadanía intervén en varias fases da investigación.

Pontevedra ofrecía un contexto especialmente axeitado. É un municipio con debates públicos visibles sobre mobilidade, espazo urbano, auga, vínculo co rural e formas de desenvolvemento económico, e cun modelo de cidade recoñecido internacionalmente. O proxecto puido apoiarse ademais nunha colaboración previa entre a Universidade de Vigo, o Concello de Pontevedra e o IES Luís Seoane, anterior á solicitude á FECYT.

Traballar con mozos e mozas de secundaria e bacharelato respondeu a unha lóxica de xustiza interxeracional. As transicións que hoxe se discuten afectarán de forma directa a quen agora está en idade escolar, e a súa incorporación foi coherente co tipo de problemas abordados.

O proxecto tivo catro obxectivos. O primeiro foi mergullar o alumnado de ESO e Bacharelato nun proceso real de investigación social e ciencia cidadá, e o segundo, xerar coñecemento sobre o papel da innovación na transición ecolóxica, cun enfoque territorial e orientado á acción. O terceiro foi documentar e analizar o propio proceso para detectar que funciona e que debe mellorarse en futuras experiencias de ciencia cidadá, e o cuarto, canalizar as demandas e visións das persoas mozas cara a espazos públicos de discusión e transferencia.

Entidades organizadoras, colaboradoras e financiadoras

A coordinación xeral correspondeulle ao Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo, entidade beneficiaria, e a entidade colaboradora principal foi o Concello de Pontevedra. O equipo profesional definiu o marco metodolóxico, produciu os materiais, asegurou o cumprimento ético e legal, acompañou os centros en todas as sesións, realizou a primeira análise cualitativa e coordinou a comparación transversal e a transferencia. Unha persoa contratada con fondos da FECYT dedicouse en exclusiva ao proxecto.

O profesorado actuou como peza intermedia imprescindible. Facilitou a integración do proxecto na aula, adaptou tempos e necesidades a cada grupo, acompañou o alumnado no día a día e serviu de enlace coa coordinación universitaria. O alumnado tivo un papel activo en case todas as fases, e a cidadanía e os perfís expertos locais participaron primeiro como persoas entrevistadas e despois como parte do grupo focal multisectorial.

A rede de apoio reuniu a Universidade de Vigo, o Concello de Pontevedra, os cinco centros participantes, o CEIP Curros Enríquez, colectivos como Eco-Étika, o Club contra o cambio climático do IES Sánchez Cantón, FEMUPO, a Plataforma Salvemos o Rural, PDR Arousa, CIDEL Galicia e Paisaxea, empresas e entidades técnicas como Trespés, Prisma, Iproma, Eurofins e ViaNai, e a Unidade de Cultura Científica e Innovación da Universidade de Vigo. Estas entidades colaboraron coa súa participación no proceso, no Espazo Xove da conferencia ou na difusión.

O proxecto contou cun orzamento total de 89.000 euros. Solicitáronse 38.000 euros á FECYT e concedéronse 31.750, e o financiamento monetario conviviu con apoios en especie importantes, como os espazos educativos e universitarios, o apoio interno dos centros, a cobertura institucional, o soporte do Concello para a participación na conferencia e o tempo de coordinación, os materiais e o equipamento achegados pola universidade. A ciencia cidadá escolar pode ser de baixo custo material, e o seu custo en tempo, acompañamento e soporte institucional é alto.

Captación e selección de participantes

O convite aos centros de secundaria do municipio foi aberto e voluntario, e a participación do alumnado non estivo vinculada á avaliación académica. A captación combinou listas públicas de correo, contactos institucionais previos e derivacións sucesivas mediante bóla de neve. O Concello axudou a crear a rede de centros e entidades, e o equipo visitou en persoa os centros para explicar o proxecto.

Dos dez centros convidados, sumáronse cinco, que en outubro de 2023 asinaron o seu compromiso de participación. Os cinco centros participantes foron o IES Luís Seoane, o IES Frei Martín Sarmiento, o IES Sánchez Cantón, o IES Valle-Inclán e o Colegio Los Sauces. O apoio municipal dependía das persoas que o impulsaran, e tras as eleccións de maio de 2023 interrompeuse mentres o novo goberno se organizaba.

En total participaron 230 estudantes de ESO e Bacharelato, que traballaron en 11 grupos, e máis de 20 docentes, fronte aos 200 estudantes e 20 docentes previstos. Os doce casos posibles sometéronse a votación e os temas finais distribuíronse segundo o interese expresado e o tamaño dos grupos: o IES Luís Seoane traballou a auga limpa, o IES Frei Martín Sarmiento as cidades máis verdes, o IES Sánchez Cantón o rural vivo, e o IES Valle-Inclán e o Colegio Los Sauces os empregos máis verdes.

O alumnado localizou despois as persoas que había que entrevistar. Entre elas houbo cidadanía, persoal da administración, profesorado, traballadores por conta propia e allea, goberno municipal, persoal sanitario, persoal da Armada e persoas do sector pesqueiro e de oficios tradicionais. Para o grupo focal confirmouse a asistencia de 19 persoas de ámbitos distintos: responsables políticos, persoal investigador, profesorado, perfís técnicos, emprendemento e cidadanía.

Métodos e ferramentas

O proxecto deseñouse como un proceso de ciencia cidadá cocreativa orientado a xerar coñecemento accionable. O deseño foi indutivo: o proceso comezou polos retos que percibían as persoas participantes, e nin a sostibilidade nin os casos estaban definidos de antemán. Combináronse a investigación cualitativa, as dinámicas participativas e ferramentas expresivas de base artística, como dinámicas visuais, notas adhesivas, debates guiados e traballo por grupos.

Tras o lanzamento en xullo de 2023, a primeira sesión, en outubro de 2023, usou imaxes, recortes de prensa e notas adhesivas para nomear retos locais e globais. O equipo profesional ordenou os 467 retos de forma indutiva en sete áreas de acción (natureza, mobilidade, saúde, alimentación, auga, vivenda e enerxía) e doce posibles casos de estudo. En xaneiro de 2024 a segunda sesión ofreceu formación en investigación, e o proxecto optou polas entrevistas semiestruturadas, que se adestraron xunto co consentimento informado, a confidencialidade, a anonimización e o dereito a retirarse.

En febreiro de 2024 o alumnado revisou os borradores de guións de entrevista de cada caso e puido matizar, engadir ou reformular preguntas. Entre marzo e abril de 2024 realizou as entrevistas en pequenos grupos, gravounas con autorización, transcribiunas de forma anonimizada e compartiunas mediante plataformas seguras. O equipo profesional fixo despois unha primeira rolda de análise indutiva con NVivo, agrupando fragmentos codificados en temas e categorías principais para cada caso.

En maio de 2024 unha cuarta sesión de análise colectiva validou, matizou e ampliou a interpretación inicial mediante reflexión individual, notas adhesivas e discusión plenaria. A comezos de xuño o alumnado preparou presentacións breves e adestrou a comunicación pública. O 18 de xuño de 2024 o grupo focal multisectorial comparou os casos cunha dinámica tipo speed dating, e o alumnado presentou 28 relatorios en catro sesións paralelas da ESEE2024.

O proxecto cumpriu o protocolo do Comité de Ética para a Investigación con Seres Humanos e Medio Ambiente (CEISHMA) da Universidade de Vigo, o Regulamento xeral de protección de datos e a Lei orgánica 3/2018. O alumnado asinou o consentimento informado xunto coa súa familia ou titor, as persoas entrevistadas asinaron o seu consentimento e autorizaron a gravación, e quen traballou coas entrevistas asinou un compromiso de confidencialidade. As transcricións anonimizáronse, os datos gardáronse na nube institucional da universidade e os datos primarios elimináronse ao pechar a análise.

O control de calidade foi distribuído. O equipo preparou instrumentos e revisou materiais, o profesorado acompañou o traballo na aula e o alumnado contrastou os resultados en sesións colectivas.

Resultados

Os catro casos de estudo foron a transición cara a sistemas de auga limpa (23 entrevistas), as cidades máis verdes (17), o rural vivo (13) e os empregos máis verdes (37). O caso da auga concluíu que a súa calidade é un estándar técnico e tamén unha cuestión de saúde, sustento, lecer, ecosistemas e xustiza territorial, e o das cidades, que os espazos verdes cumpren funcións de socialización, descanso e exercicio e deben planificarse de forma inclusiva. O caso do rural mostrou que coidalo esixe valorar os seus modos de vida, mellorar as súas condicións materiais e evitar a súa degradación ambiental, e o do emprego, que a transición laboral debe garantir emprego local de calidade e incluír os perfís que adoitan quedar fóra.

A auga, o urbanismo, o rural e o emprego apareceron como dimensións conectadas dunha mesma transición territorial. O alumnado situou os factores sociais e territoriais no centro da transición urbana, como o despoboamento das parroquias rurais e a perda de servizos, e ampliou así a mirada máis alá da cidade compacta. A información recollida mostrou barreiras transversais, como unha burocracia pouco accesible, a falta de coordinación entre actores, as desigualdades no acceso a servizos e as tensións entre beneficios privados e bens colectivos.

O grupo focal formulou dez propostas transversais para impulsar varias transicións á vez no municipio, que se converteron nunha axenda política e nunha guía de recomendacións sociais. Incluíron pasar do beneficio privado ao ben colectivo, garantías públicas robustas, servizos públicos de calidade, participación cidadá profunda, a vida en común e os espazos comunitarios, límites ecolóxicos e sociais, iniciativas locais sostibles, interconectividade e resiliencia, e mellor comunicación e educación. As recomendacións combinaron medidas tecnolóxicas, como sensores para vixiar a calidade da auga, con medidas sociais, como o uso común de terras abandonadas para producir máis alimento local.

Outros produtos foron a páxina web do proxecto, os materiais didácticos, a documentación ética, os resultados dos catro casos e un documental de seguimento do proceso, producido por Trespés e publicado o 2 de decembro de 2024. O alumnado presentou o seu traballo en 28 relatorios na ESEE2024 e nun Espazo Xove aberto a públicos diversos.

Impactos

A avaliación combinou o seguimento continuo, con reunións mensuais entre a coordinación xeral e a persoa contratada, un diario de actividades e unha enquisa final a profesorado e alumnado enviada en xuño e en outubro de 2024. A enquisa recibiu 51 respostas (44 do alumnado e 7 do profesorado) de 4 dos 5 centros, unha taxa de resposta estimada do 21,7 %. O 88 % das persoas que responderon non participara antes nun proxecto de ciencia cidadá.

A valoración xeral do proxecto foi de 8,47 sobre 10, o interese de 8,67, a coordinación de 8,82 e o impacto na sociedade de 7,59, cunha media global sintética de 8,45. O máis valorado foi a proximidade do equipo coordinador, a claridade das fases e das tarefas, as dinámicas participativas, realizar entrevistas, presentar resultados na conferencia e sentirse parte dunha investigación real.

As respostas abertas mostran unha aprendizaxe conceptual e metodolóxica. Moitas persoas mencionan que entenderon mellor problemas próximos, como a contaminación da auga, a perda do rural ou a relación entre saúde mental e espazos verdes, e que aprenderon a entrevistar, organizar unha investigación, seleccionar datos e preparar unha presentación. Varias contaron que prestaban máis atención ao seu contorno, aínda que en conversas posteriores con estudantes da serie que volveron participar eses hábitos deran paso en boa medida aos anteriores.

A maioría dos indicadores previstos alcanzáronse ou superáronse: 230 estudantes fronte a 200, 28 relatorios fronte a 10, 326 persoas asistentes á conferencia desde os centros fronte a 200 e máis de 2.000 seguidores en X fronte a 1.000. A axenda política e a guía, con dez propostas cada unha, chegaron a 21 gobernos municipais, fronte aos 9 previstos. O documental sumaba 298 visualizacións a 20 de xaneiro de 2025, por debaixo das 1.000 previstas.

A difusión chegou a medios como o DUVI, Diario de Pontevedra, Pontevedra Viva e La Voz de Galicia, e a feiras como a II Feira da Sostibilidade do IES Luís Seoane, o Día da Nena na Ciencia no CEIP Curros Enríquez e a feira de sostibilidade da Universidade de Vigo. As propostas entregadas aos municipios non tiveron ningún mecanismo de seguimento, e nada permitiu saber que se fixo con elas.

Leccións aprendidas

A lección principal é que a participación da mocidade en ciencia cidadá pode producir coñecemento rigoroso e socialmente útil cando se apoia nunha coordinación próxima e estable, un deseño claro e gradual e espazos reais de devolución pública. A proximidade do equipo coordinador, presente en todas as sesións, foi o aspecto mellor valorado, porque en proxectos con adolescentes a confianza permite asumir responsabilidades e atreverse a intervir en público. O deseño escalonado e os formatos visuais, como as imaxes, as notas adhesivas ou o speed dating, reduciron barreiras de entrada, e a conferencia e o grupo focal converteron o proxecto en algo máis que unha práctica de aula.

A debilidade máis clara foi a tensión entre a intensidade do proxecto e o calendario escolar, con pouco tempo para afondar nos temas e coincidencia cos exames. O volume de entrevistas deixou pouco tempo para analizalas co alumnado, de modo que a primeira análise recaeu no equipo profesional, e a transcrición resultou custosa. Houbo ademais desequilibrio entre casos, con 13 entrevistas no rural e 37 no emprego, e moitas tarefas recaeron nun núcleo moi pequeno de coordinación.

O informe recomenda reservar tempo e recursos para a mediación e o acompañamento, planificar a cocreación como parte do currículo cun calendario que evite os períodos de exames e alixeirar a carga de transcrición con apoios técnicos, un reparto máis fino de tarefas ou mostras parciais. Recomenda tamén incluír sesións de análise aberta que mostren códigos, categorías e decisións interpretativas, e fixar un mínimo e un máximo de entrevistas por caso.

Entregar propostas a unha institución non garante o seu uso, polo que convén acordar coas institucións receptoras, antes de comezar, un mecanismo de resposta e seguimento das propostas. A avaliación debería combinar microavaliacións durante o proceso cunha avaliación final en horario lectivo, e a coordinación debería repartirse entre máis persoas.

O proxecto abriu a serie Postgrowth S.A., e as súas aprendizaxes trasladáronse ás edicións seguintes. Postgrowth S.A.: Vigo concentrou o traballo nun único caso analizado desde cinco dimensións para reducir a carga de codificación, e Postgrowth S.A.: Alimentación probou un modelo baseado na formación do profesorado. En setembro de 2025 as relacións construídas desde Pontevedra formalizáronse na Rede de Ciencia Cidadá Poscrecemento de Galicia, que desde novembro de 2025 ofrece un curso de formación docente.