Postgrowth S.A.: Vigo

Descrición breve da acción

Postgrowth S.A.: Vigo foi a segunda edición da serie Postgrowth S.A. e un proxecto de ciencia cidadá en ciencias sociais orientado a xerar coñecemento sobre unha economía azul xusta e sostible desde Vigo. A investigación centrouse na eólica mariña prevista para a costa suroeste de Galicia. Alumnado e profesorado de secundaria participaron no traballo de campo, na análise e na transferencia de resultados.

A acción foi coordinada polo Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo, con financiamento da FECYT e a colaboración do Concello de Vigo. Participaron sete centros educativos do municipio, públicos, concertados e privados, con 310 estudantes e máis de 15 docentes. O proxecto executouse entre o 1 de xullo de 2024 e o 30 de novembro de 2025, e o núcleo do traballo desenvolveuse en 60 sesións presenciais en 12 grupos entre outubro de 2024 e maio de 2025.

O proxecto estudou un único caso raíz, a implantación da eólica mariña, desde cinco dimensións complementarias: a ecoloxía, a economía, a sociedade, a transición ecolóxica e a ciencia aberta. Cada centro traballou unha dimensión combinando entrevistas semiestruturadas, análise documental e unha enquisa en liña. O traballo de campo reuniu 101 entrevistas, 22 análises documentais e 341 respostas de enquisa.

O 3 de xuño de 2025 o alumnado presentou cinco pósteres científicos, un por dimensión, na conferencia internacional III SIBECOL e XVII AEET Meeting, celebrada en Pontevedra. O equipo sintetizou os resultados nunha axenda política con dez liñas de acción e nunha guía de recomendacións sociais, enviadas a 24 municipios costeiros.

Contexto e obxectivos

O proxecto buscou xerar coñecemento sobre como pode configurarse unha economía azul xusta e sostible en Vigo e a súa contorna costeira. Dentro dese marco, a investigación centrouse nun asunto relevante e controvertido, a eólica mariña e a súa posible implantación na costa suroeste de Galicia.

A elección do tema respondeu a unha idea de fondo: as transicións enerxéticas son procesos tecnolóxicos e tamén territoriais, económicos, ecolóxicos e políticos. Por iso, ademais de preguntar se unha tecnoloxía é renovable, hai que analizar como se decide, quen participa, quen asume os custos, quen recibe os beneficios e que alternativas quedan fóra.

Vigo concentra unha parte relevante do tecido marítimo, pesqueiro, portuario, loxístico, industrial e científico de Galicia. A posible expansión da eólica mariña abre preguntas que atravesan ese sistema, como os impactos sobre a pesca e o marisqueo, os efectos sobre a biodiversidade e a paisaxe, as oportunidades industriais, o reparto de beneficios, a lexitimidade da transición enerxética e a calidade da información pública. Traballar con alumnado de secundaria e bacharelato incorporou unha perspectiva xeracional, a das persoas que vivirán na súa madurez os efectos das decisións que hoxe se toman sobre o mar, a enerxía e a economía azul.

O proxecto formulou catro obxectivos. Os dous primeiros foron mergullar o alumnado de ESO e Bacharelato nun proceso real de investigación social e ciencia cidadá sobre un problema socioecolóxico complexo, e xerar coñecemento útil sobre a eólica mariña e, máis amplamente, sobre as condicións dunha economía azul xusta e sostible en Vigo e a súa contorna. Os outros dous foron documentar e analizar o proceso metodolóxico para detectar acertos, límites e melloras en proxectos de ciencia cidadá escolar sobre temas especializados, e conectar a aprendizaxe na aula con espazos de transferencia pública, discusión académica e propostas para a acción institucional.

Entidades organizadoras, colaboradoras e financiadoras

A coordinación xeral correspondeu ao Post-Growth Innovation Lab da Universidade de Vigo, entidade beneficiaria. O equipo profesional definiu o marco metodolóxico, produciu os materiais teóricos e prácticos, garantiu o cumprimento ético e legal, acompañou os centros, realizou a preanálise dos datos e sintetizou os resultados para a axenda política e a guía social. Unha persoa contratada con fondos da FECYT executou as sesións nos centros e a recollida de datos de monitorización.

O Concello de Vigo foi a entidade colaboradora principal e realizou unha contribución central ao proxecto. O profesorado integrou o proxecto na dinámica da aula, sostivo a continuidade entre sesións, adaptou tempos e ritmos a cada grupo e acompañou o alumnado en tarefas esixentes como a procura de informantes, as entrevistas e a preparación dos pósteres. O alumnado participou na comprensión do problema, na elección da dimensión, na recollida de datos, en parte da validación de resultados e na transferencia ante unha audiencia académica, e os perfís expertos do ámbito costeiro e a cidadanía participaron como persoas entrevistadas e enquisadas.

A rede de apoio incluíu a Universidade de Vigo, o Concello de Vigo, os sete centros, iniciativas previas vinculadas a Postgrowth S.A., a Unidade de Cultura Científica e Innovación da universidade, Eco-Étika, CIDEL Galicia, grupos de investigación como MAPAS Lab do CIM-UVigo, o organizador da conferencia e espazos de feira científica. O proxecto foi financiado pola Fundación Española para a Ciencia e a Tecnoloxía (FECYT) na modalidade D.1 Ciencia Cidadá.

O proxecto contou cun orzamento total de 87.500 euros. Solicitáronse 43.000 euros á FECYT e concedéronse 28.000. O financiamento conviviu con apoios en especie importantes, como os espazos educativos e universitarios, o tempo de coordinación, o equipamento ordinario, o soporte administrativo, a colaboración coa conferencia científica e o traballo relacional con centros e organizacións.

Captación e selección de participantes

En xullo de 2024 a coordinación contactou cos centros por correo, teléfono e visitas, e a participación foi aberta e voluntaria. A captación combinou o envío de información a través do Concello de Vigo, o correo do proxecto, chamadas, visitas presenciais e traballo relacional continuado, unha combinación esencial nun tema tecnificado con actores dispersos.

Participaron sete centros educativos, públicos, concertados e privados: o IES O Castro, o IES A Guía, o IES República Oriental do Uruguai, o IES Coruxo, o Colegio Compañía de María, o Colegio Amor de Dios e o CPR Mercantil. En total implicáronse 310 estudantes de ESO e Bacharelato e máis de 15 docentes, fronte aos 8 institutos e 250 estudantes previstos na memoria técnica.

Os centros votaron a dimensión coa que querían traballar, e o equipo comunicou a asignación buscando equilibrio entre o número de participantes, a viabilidade e a posibilidade de afondar. O IES Coruxo traballou a dimensión económica, o IES A Guía a de transición ecolóxica e o IES República Oriental do Uruguai a de ciencia aberta. O IES O Castro e o Colegio Compañía de María traballaron a dimensión social, e o Colegio Amor de Dios e o CPR Mercantil a ecolóxica.

O alumnado procurou as persoas entrevistadas co acompañamento do profesorado. Procedían do sector pesqueiro e marisqueiro, da industria naval e enerxética, da administración pública, da academia, das organizacións ambientalistas, do turismo, do profesorado e da cidadanía. O acceso a interlocutores clave foi desigual, e nun centro unha sesión de deseño feita con présa produciu unha mostra que deixou fóra as asociacións sociais, de modo que a perspectiva dos veciños e veciñas costeiros máis vulnerables non chegou a entrar na análise.

A dimensión de ciencia aberta lanzou ademais unha enquisa en liña con preguntas abertas e pechadas, que obtivo 341 respostas. En total realizáronse 101 entrevistas, das que 89 entraron na análise.

Métodos e ferramentas

O proxecto deseñouse como un proceso de ciencia cidadá cocreativa. O caso raíz, a posible implantación da eólica mariña na costa suroeste de Galicia, estivo definido desde o comezo polo equipo, e a cocreación consistiu en abrilo a cinco dimensións complementarias e implicar o alumnado na investigación empírica de cada unha. O enfoque combinou entrevistas semiestruturadas, análise documental, unha enquisa en liña e traballo presencial na aula.

A primeira sesión, en outubro de 2024, presentou o proxecto e a ciencia cidadá e construíu un primeiro mapa de dúbidas e intereses do alumnado, que o equipo organizou despois nas cinco dimensións. Unha segunda sesión ofreceu unha base común sobre a economía azul, a eólica mariña e as ferramentas de investigación, e na terceira, entre xaneiro e febreiro de 2025, o alumnado adaptou guións, perfís informantes e a enquisa e planificou o traballo de campo.

Entre febreiro e abril de 2025 o alumnado realizou o traballo de campo en pequenos grupos. No control de calidade, o equipo codificou o material con NVivo e detectou entrevistas sen audio e material inventado ou alterado con intelixencia artificial, de modo que 12 entrevistas quedaron fóra da análise.

En maio de 2025 unha cuarta sesión levou á aula os resultados preliminares para discutilos, validalos e matizalos, e unha quinta sesión seleccionou os achados clave e preparou os cinco pósteres. Tras a conferencia, o equipo comparou as cinco dimensións e sintetizounas na axenda política e na guía social, sen unha sesión conxunta entre os grupos participantes.

O proxecto cumpriu os requisitos do Comité de Ética para a Investigación con Seres Humanos e Medio Ambiente (CEISHMA) da Universidade de Vigo, o Regulamento xeral de protección de datos e a Lei orgánica 3/2018. A participación foi voluntaria, o alumnado coa súa familia ou titor e cada persoa entrevistada asinaron o consentimento informado, as entrevistas anonimizáronse e os datos gardáronse na nube institucional da Universidade de Vigo con acceso restrinxido.

Resultados

A investigación examinou un único caso desde cinco dimensións que se solapan e se corrixen entre si, o que evitou fragmentar o problema. En ecoloxía, con 14 entrevistas e análise documental, o alumnado atopou esforzo diagnóstico, pero faltan avaliación acumulativa, protocolos adaptativos auditables e garantías de restauración. En economía, con 12 entrevistas e análise documental, a dimensión económica apareceu pouco definida, sen métricas públicas, criterios de compensación nin arraigamento territorial do valor.

En sociedade, 21 entrevistas mostraron que a información chega tarde, os impactos inventaríanse sen concretarse e faltan indicadores de resiliencia comunitaria. En transición ecolóxica, 18 entrevistas revelaron unha reflexión técnica alta e unha ética e política baixa: discútese como implantar e pouco para que e para quen. En ciencia aberta, 24 entrevistas e 341 enquisas apuntaron a unha transparencia baixa, xa que só unha minoría declara coñecer os efectos ou saber como intervir nas decisións.

As cinco dimensións converxeron nun diagnóstico común. A dificultade principal está na gobernanza, con baixa participación efectiva, pouca equidade entre actores con capacidades moi distintas, anticipación insuficiente de impactos acumulativos, mecanismos febles de corrección e unha transparencia demasiado limitada para soster unha deliberación pública informada. Nos seus pósteres, o alumnado falou de transparencia nas licenzas e de asegurar que os beneficios queden nas comunidades costeiras afectadas.

O equipo sintetizou os resultados nunha axenda política con dez liñas de acción e nunha guía de recomendacións sociais para público xeral. As liñas abranguen a participación temperá e con capacidade real de influencia, a equidade na participación, a avaliación acumulativa de impactos, a compensación e distribución xusta de beneficios, os datos e documentos abertos e comprensibles, a transparencia e rendición de contas, a propiedade e xestión comunitaria, a educación e sensibilización, a sobriedade enerxética e alternativas, e a interconexión entre sectores e escalas. O proxecto xerou ademais cinco informes de resultados, un por dimensión, materiais docentes en cinco módulos, manuais por dimensión, un espazo web propio e certificados de participación para alumnado e profesorado.

Impactos

A avaliación combinou o seguimento continuo e a revisión final. Enviouse ademais unha enquisa final a profesorado e alumnado tras a conferencia e ao inicio do curso seguinte, que obtivo 46 respostas, 22 no primeiro envío e 24 no segundo. Como non se dispón de valoracións numéricas comparables desta enquisa, a avaliación apoiouse sobre todo no seguimento do proceso e na calidade do material recollido.

A maioría dos indicadores da memoria técnica cumpríronse ou superáronse. Implicáronse 310 estudantes fronte a 250 previstos, máis de 15 docentes, polo menos 15 entidades na rede de apoio e máis de 15 intervencións con 5 pósteres na conferencia. A axenda e a guía, con 10 propostas cada unha, chegaron a 24 gobernos municipais fronte a 23 previstos, realizáronse 4 campañas de difusión e os seguidores en redes superaron os 2.000 en X fronte a 1.000 previstos.

Algunhas metas non se alcanzaron. Participaron 7 institutos en lugar de 8, asistiron 171 persoas desde os centros á conferencia fronte a 300 previstas, e a Rede de Ciencia Cidadá sumou 12 institutos, máis centros interesados, fronte a 15 previstos.

A aprendizaxe foi dobre. O alumnado adquiriu coñecementos sobre economía azul, eólica mariña, transición enerxética e gobernanza do mar, e familiarizouse con tarefas dunha investigación social real, como seleccionar evidencias, entrevistar, ler documentos técnicos, sintetizar achados e comunicalos en formato científico. Investigar un asunto inicialmente distante obrigou ademais a desenvolver capacidades de tradución, procura de contexto, lectura crítica e paciencia metodolóxica.

En transferencia, os pósteres nunha conferencia científica internacional deron ao alumnado recoñecemento académico, e a axenda e a guía enviáronse a 24 municipios costeiros. O proxecto tivo difusión no DUVI, Diario de Pontevedra, Valmiñor TV e Telemarinas, e participou na III Feira da Sostibilidade do IES Luís Seoane e na Expo-Feira A ciencia que vén ten nome de muller, onde se presentou a Rede de Ciencia Cidadá Poscrecemento de Galicia.

Leccións aprendidas

As principais fortalezas foron a coherencia do deseño e a combinación de métodos. Traballar un único caso raíz permitiu que as dimensións se iluminasen entre si, e a transferencia levou os resultados a unha conferencia internacional e a 24 municipios costeiros.

A debilidade máis importante foi a distancia inicial respecto do tema: a eólica mariña non formaba parte do repertorio cotián de boa parte do alumnado, e parte del non chegou a entender ben o que preguntaba. Chegar a informantes centrais foi difícil, as entrevistas consumiron moito tempo e a súa calidade foi desigual, e o uso de intelixencia artificial para inventar entrevistas, construír respostas ou guionizar conversas supuxo unha alteración directa do dato.

Tamén foi limitado o papel do alumnado nas decisións de fondo. O caso raíz fixouno o equipo, o alumnado escolleu só a dimensión e a comparación transversal fíxoa o equipo profesional despois da conferencia, o que reduciu a coelaboración da interpretación final. Por iso recoméndase abrir ao alumnado a definición do caso ou das súas preguntas principais e prever unha devolución cos actores implicados e unha avaliación con indicadores comparables entre edicións.

Outras leccións son que un tema afastado debe traducirse primeiro e conectarse co territorio vivido, que un caso raíz con varias dimensións esixe deseñar unha fase de síntese colectiva e que as entrevistas non deben cargar soas co método. A calidade do traballo de campo debe controlarse desde o principio, e a intelixencia artificial esixe un protocolo explícito e non dar por válida ningunha entrevista sen audio orixinal e trazabilidade.

O traballo futuro inclúe repetir o modelo con máis formación inicial e análise conxunta entre dimensións, e probar técnicas que reduzan o peso da entrevista, como se explorou en Postgrowth S.A.: Alimentación, que substituíu as entrevistas por unha enquisa estruturada. A Rede de Ciencia Cidadá Poscrecemento de Galicia, formalizada en setembro de 2025, ofrece unha base para estender o traballo a outros asuntos da economía azul, e a monitorización realizada alimenta unha publicación sobre a metodoloxía da Rede e o papel da intelixencia artificial en procesos participativos.